BİLİŞSEL YANLILIKTAN ALGORİTMİK YANLILIĞA: İŞE ALIM SÜREÇLERİNE NÖ-ROORGANİZASYONEL BİR BAKIŞ

Özet

İşe alım kararlarındaki bilişsel yanlılık ile yapay zeka sistemlerindeki algoritmik yanlılık, yönetim ve organizasyon alanında büyük ölçüde birbirinden bağımsız iki araştırma akışı olarak ele alınmaktadır. Bu çalışma, iki akışı birleştiren ve aralarındaki aktarım mekanizmasını modelleyen özgün bir kavramsal çerçeve önermeyi birincil teorik hedefi olarak belirlemektedir. Merkezi argüman, algoritmik yanlılığın sadece teknik bir problem olmadığı, insan nörobilişsel örüntülerinin bireysel kararlar, kurumsal veri yapıları ve algoritmik eğitim süreçleri aracılığıyla dijital sistemlere aktarılıp bu sistemler tarafından yeniden üretilebildiği varsayımına dayanmaktadır. Bu çerçevede çalışma, mevcut literatürde ayrı düzlemlerde ele alınan süreçleri çapraz düzey bir aktarım mekanizması içinde birleştiren “nöro-yanlılık” kavramını önermektedir. Makale, kavramın sınırlarını ve özgünlüğünü sistematik biçimde tanımlamakta, beş sınanabilir formal varsayım ortaya koymakta, kavramın bireysel, kurumsal ve algoritmik düzeylerde nasıl araştırılabileceğine ilişkin çok düzeyli bir çerçeve sunmakta, alternatif teorik yaklaşımlarla karşılaştırmalı bir konumlanma geliştirmekte ve otomasyon yanlılığı korumasını içeren dört katmanlı hibrit nöroorganizasyonel karar mimarisi (HNoKM) modelini önermektedir. Sonuç olarak çalışma, algoritmik yanlılığın teknik bir sistem sorunu olmadığını, bireysel karar örüntüleri, kurumsal veri yapıları ve algoritmik öğrenme süreçleri arasındaki etkileşimlerden beslenen çok düzeyli bir olgu olduğunu ileri sürmektedir. Önerilen nöro-yanlılık yaklaşımı ve Hibrit Nöroorganizasyonel Karar Mimarisi (HNoKM), işe alım süreçlerinde daha adil, şeffaf ve sürdürülebilir karar sistemlerinin geliştirilmesine yönelik bütünleşik bir teorik çerçeve sunmaktadır.